सम्पादकीय

हात्ती किन्ने रकम विदेशिन नदेऊ

नेपालका पर्यटन व्यवसायीहरुले यदाकदा बाह्य मुलुकबाट हात्ती आयात गर्ने गरेको भएपनि सरकारी स्तरबाट १५ वर्ष यता हात्ती भिÊयाउनु परेको छैन । विसं २०४४ सालमा चितवनको सौराहास्थित खोरसोरमा हात्ती प्रजनन केन्द्र स्थापना भएसँगै नेपालमा हात्तीको सङ्ख्या बढ्दै गएको हो । सरकारी कामको लागि आवश्यक पर्ने हात्ती यहीको प्रजनन् केन्द्रबाट पूरा हुँदै आएको छ । चितवनमा प्रजनन केन्द्र स्थापना गर्दा विभिन्न मुलुकबाट १४ वटा पोथी र छ वटा भाले हात्ती भिÊयाइएको थियो । त्यतिबेला भारतलाई चार वटा एकसिङ्गे गैंँडा दिएर नेपालले १६ वटा हात्ती भारतबाट ल्याएको थियो । प्रजनन् केन्द्रका लागि दुई वटा हात्ती थाइल्याण्ड र दुई वटा म्यानमारबाट ल्याइएको थियो । चितवनमा हात्ती प्रजनन केन्द्र खुल्नुअघि निकुञ्जको गस्तीका लागि २०२८ र २०३४ सालमा रौतहटबाट तथा २०४२ सालमा सर्लाहीबाट त्यहीका जमिन्दारबाट किनेर हात्ती ल्याइएको थियो । तर, अहिले हात्ती प्रजनन केन्द्रलाई तालिम केन्द्रको रूपमा पनि विकास गरिएको छ । हाल चितवन निकुञ्जमा कार्यरत रहेका ५० हात्तीमध्ये यहीँ प्रजनन् केन्द्रमा जन्मिएका २५ वटा हात्ती छन् । निकुञ्जका पोस्टहरूमा रहेका कुनै हात्ती गर्भिणी भएमा त्यसको स्याहारसुसारका लागि केन्द्रमा नै ल्याइन्छ । निकुञ्जका पोथी हात्तीहरुले जङ्गली हात्तीको संसर्गबाट बच्चा जन्माउँदै आएका छन् । निकुञ्ज गस्तीका लागि हात्ती अपरिहार्य छ । वर्षात्को समयमा निकुञ्जको गस्तीको एकमात्र साधन हात्ती हो । वर्षात्सँगै बाटो बिग्रने हुँदा हात्तीको सहयोग लिनुपर्ने हुन्छ । पर्यटक घुमाउन, सरसामान बोक्न, खोलानाला तर्न, मातेका हात्ती र अन्य जनावर नियन्त्रणमा लिन पनि हात्ती प्रयोग गरिन्छ । जङ्गली हात्ती, बाघ, गँैंडाजस्ता जनावर बस्ती पसेर सताउँदा पनि हात्तीकै सहयोग लिने गरिन्छ । सरकारी कामका लागि आवश्यक हात्ती मुलुकभित्रै उत्पादन हुने भएपनि निजी क्षेत्रलाई आवश्यक हात्ती किन्न बर्षेनी ठूलो रकम विदेशिने गरेको छ । पर्यटन व्यवसायीहरुका अनुसार एउटा हात्ती किन्न ८० लाखदेखि एक करोड रुपैयाँसम्म खर्च हुन्छ । पर्यटन व्यवसायीले निजी हात्तीकै सहयोगमा निकुञ्ज घुम्न आउने पर्यटकहरुलाई जंगल घुमाउने गरेका छन् । पर्यटकीय सिजनमा चितवनको सौराहा र वरपरका निजी हात्तीले एकछिन फुर्सदसमेत पाउँदैनन् । पर्यटकीय क्षेत्रको बिस्तारसँगै निकुञ्ज वरपरका अधिकांश होटलहरुले हात्ती पाल्न थालेका छन्, जसले हात्तीको माग बढाइरहेको छ । नेपालका विभिन्न निकुञ्ज र वन्यजन्तु आरक्षहरुमा हात्तीको दरबन्दी रहे पनि हात्ती प्रजनन् केन्द्र भने चितवनमा मात्रै छ । चितवनको एउटै प्रजनन् केन्द्रले मुलुकभरको सरकारी आवश्यकता पूरा गर्न सकेको छ भने अन्य दुई–चार वटा प्रजनन् केन्द्र थप्न सके निजी क्षेत्रलाई आवश्यक पर्ने हात्ती मुलुकभित्रै उपलब्ध हुनेछ । यसले हात्ती किन्नका लागि विदेशिने रकम जोगाउन सकिन्छ ।