Sun01212018

Last update01:57:25 AM

Back You are here: Home फिचर जीव र जैविक विविधता

फिचर

जीव र जैविक विविधता

शालिग्राम नेपाल
जीवजन्तु बाँच्नको लागि उपयुक्त वातावरण आवश्यक पर्दछ । पृथ्वीका प्राणीका लागि वातावरण सबैभन्दा महत्वपूर्ण विषय हो । वातावरणमा असर आउने बित्तिकै हाम्रो दैनिक जीवनमा समेत त्यसको नकारात्मक प्रभाव पर्दछ । यही धर्तीमा बसेका हामीले गरेको विकास निर्माण तथा विभिन्न गतिविधिले गर्दा हामै्र वातावरणमा असर परिरहेको छ ।
मानव निर्मित वस्तुको कारण हाम्रा भावी पुस्तालाई ठुलो असर पर्ने देखिएको छ । त्यसको लागि अहिलेदेखि नै चिन्ता राखेर काम गर्नु पर्ने हुन्छ । आफू र आगामी पुस्ताको लागि उपयुक्त वातावरण छाडेर हामी बिदा भएनौँ भने त्यो सच्चा मानव होइन भन्ने वातावरणविज्ञहरुको भनाई छ ।
मानिसले गरेको प्रगति तथा केही त्यस्ता बानी र व्यवहारले वातावरण एवं जैविक विविधतालाई समेत असर परेको र त्यसले विभिन्न समस्याहरु देखा पर्न थालेको भन्दै चिन्ता गरेको पाइन्छ । जैविक विविधता, वन, वन्यजन्तु तथा वातावरणको संरक्षण अत्यन्तै आवश्यक भएको बहस चर्को रुपमा चलेको छ ।
अन्य देशहरुको तुलनामा नेपाल जैविक विविधताले धनी मानिन्छ । तर यही देशमा अहिले बिस्तारै जैविक विविधता नास हुँदै गएको, वन र वन्यजन्तु मासिन थालेको र त्यसले गर्दा जलवायु परिवर्तनमा समस्या परेको यसै क्षेत्रमा काम गर्नेहरुको बुझाई छ । संरक्षणकर्मीहरुले नेपालका धेरै स्थानमा वन र वन्यजन्तु मासिँदै गएको बताएका छन् । ती व्यवहारले गर्दा अहिले जलवायु परिवर्तनमा असर परेको उनीहरुको भनाई छ ।
‘चितवनदेखि अन्नपूर्ण क्षेत्र सबैभन्दा महत्वपूर्ण भएपनि यहाँ जैविक विविधता नासिन थालेका छन्’ काठमाडौं फरेष्ट्री कलेजका प्राध्यापक तथा वन विशेषज्ञ अरुण पौडेलले भने, ‘चितवनदेखि अन्नपूर्ण हिमालसम्मको क्षेत्र जैविक विविधताको हिसाबले अत्यन्त महत्वपूर्ण रहेको छ ।’
चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज, कालीगण्डकी, त्रिशुली, देवघाट, गोरखा, तनहँु, लमजुङ, कास्की लगायतका जिल्लामा भएका वन, वन्यजन्तु र यहाँ पाइने जैविक विविधता ज्यादै महत्वपूर्ण रहेको पौडेलले बताए । यही क्षेत्रमा पाइने वन्यजन्तु विश्वमा नै दुर्लभ छन् । 
एकसिंगे गैडा, पाटेबाघ, हिमाली क्षेत्रका जलाधार क्षेत्र, धार्मिक मठमन्दिर, पानीको भण्डार, हिमाल लगायत सबैभन्दा महत्वपूर्ण पर्यावरण यही क्षेत्रमा छन् । पछिल्ला केही वर्षदेखि यही क्षेत्रमा समस्या देखिन थालेको विज्ञ पौडेलले बताए ।
चितवन र अन्नपूर्ण क्षेत्रको जैविक विविधतामा असर परेको भन्दै विभागले संरक्षणका लागि अध्ययन थालेको उनले जानकारी दिए । यसै क्षेत्रको सबैभन्दा ठूलो समस्या खोरिया फँडानी, वनस्पति काट्ने, आगो लगाउनेजस्ता काम भइराखेको उनले बताए । मानव सिर्जित गतिविधिका कारण जैविक विविधतामा असर परेपछि वन विभागले चितवन र अन्नपूर्ण क्षेत्रको संरक्षणका लागि योजना निर्माण गरेको पौडेलले बताए ।
‘यही क्षेत्रको साना साना जलाधारहरु सुक्न थालेका छन् । डढेलोले वन नासिँदै गएको छ’ उनले भने, ‘यहाँ वातावरणमा असर पार्ने गतिविधि भएपछि वन विभागले संरक्षणका लागि योजना निर्माण गरेको छ ।’ खेतीयोग्य स्थानमा खेती, घर तथा भौतिक संरचना निर्माण गर्ने स्थानमा भवन र वन्यजन्तु रहने स्थानमा त्यसैलाई प्राथमिकता दिँदै अगाडि बढ्ने तरिकाले काम भइराखेको उनले बताए ।
मुख्य नदीमा मिसिने जलाधारहरु सुक्न थालेको, बाढीपहिरो आउन थालेको, भूक्षयजस्ता गतिविधि हुन थालेकोजस्ता गतिविधि भएपछि विभागको ध्यानाकर्षण भएको उनले जानकारी दिए । वातावरणको विषयमा ध्यान नदिएर मानवले आफू अनुकूलमात्र भौतिक संरचना निर्माण गर्ने, मानवको बसोबास गर्ने उपयुक्त स्थानको पहिचान नगर्नेजस्ता कारणले पनि असर पर्न थालेको उनको भनाई छ ।
वन्यजन्तुको संरक्षण र चोरीशिकारलाई घटाउन वंशाणु गुण पत्ता लागाउने प्रविधि नेपालले ल्याउने तयारी गरेको उनले बताए । दुर्लभ रुपमा रहेको गैंडा, पाटेबाटको चोरीशिकार हुने गरेको र यी जनावर दुर्लभ रुपमा रहेकाले वंशाणु गुण पत्ता लगाउने प्रविधि प्रयोगमा ल्याउन सकेमा चोरीशिकार न्यूनीकरण हुने पौडेलले बताए ।
वंशाणु गुण पत्ता लगाउने प्रविधि ल्याउने विषयमा विभागले काम थालेको संरक्षणकर्मी  कमलजंग कुँवरले बताए । ‘प्रविधि ल्याउने तयारी भएको छ तर कहिलेदेखि प्रयोगमा ल्याउने हो, त्यो विभागले निर्धारण गर्दछ’ उनले भने, ‘मुख्यगरी पाटेबाघ र गैंडाको संरक्षणमा चुनौती छ । वंशाणु गुण पत्ता लगाएमा कुन स्थानको जनावर हो भन्ने पत्ता लाग्ने गर्दछ । त्यसले गर्दा चोरीशिकार न्यूनीकरणमा सहयोग मिल्नेछ ।’
वंशाणु गुण पत्ता लगाउने प्रविधि छिमेकी राष्ट्र भारतले प्रयोगमा ल्याएको छ । चोरीशिकारका विषयमा बरामद सामग्री परीक्षण गर्नु परेमा वंशाणु गुण पत्ता लगाउन नेपालबाट भारतको देहरादुनमा लैजाने गरेको  वातावरणविज्ञ पौडेलले जानकारी दिए । उनका अनुसार, भारतमा ५ वर्ष अगाडिबाट यसलाई प्रयोगमा ल्याइएको छ । नेपालमा भने यसको प्रयोग हुन सकेको छैन ।
वन र वन्यजन्तु संरक्षण अत्यन्तै आवश्यक रहेको अर्का संरक्षणकर्मी रामप्रित यादवले बताए । नेपालको वन विगतको तुलनामा मासिँदै गएको भन्दै संरक्षण गर्ने काम थाल्न ढिलाई गरे भोलि ठूलो समस्या आउने उनले बताए । नेपालमा अहिले ३९ प्रतिशत वन क्षेत्र रहेको भन्दै यसमा पनि वास्तविक वन २९ प्रतिशतमात्र भएको उनले बताए ।
हरेक वर्ष वन मासिँदै जाँदा त्यसको असर जलवायु परिवर्तनमा पर्ने गरेको संरक्षणकर्मी यादवले बताए । नेपालको वनमा २९ प्रतिशत राम्रो वन, १० प्रतिशत बुट्यानमात्र भएकाले वनको क्षेत्र वृद्धि गर्नु पर्ने उनको सुझाव छ । नेपालभन्दा सानो मुलुक भुटानमा ६२ प्रतिशत वन भएपनि यहाँ विभिन्न भौतिक संरचना निर्माणको कारणले वन क्षेत्र मासिने गरेको उनले बताए ।
अब राजनीतिक दल, नागरिक समाज, संरक्षणकर्मी, विद्यार्थी सबैले वन र वन्यजन्तुका विषयमा आफ्नो एजेण्डा तय गर्नु पर्ने उनको भनाई छ । मानिसको चाप र बानी व्यवहारबाटै लोपोन्मुख रुपमा रहेको घडियाल गोहीको संरक्षण गर्नु अर्को जटिल विषय भएको घडियाल गोही संरक्षणमा लागेका चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका सहायक संरक्षण अधिकृत बेलबहादुर खड्काले बताए ।
‘गैंडा, बाघ जत्तिकै संरक्षणको लागि घडियाल गोहीलाई पनि ध्यान दिनु पर्दछ’ उनले भने, ‘यो गोही नेपाल र भारतमा मात्र पाइने गरेको छ ।’ गोही बस्ने खोला र नदीमा माछा मारेर खाने, तियारी जाल थाप्ने, पानी फोहोर बनाउने लगायतका गतिविधिले गर्दा घडियाल संरक्षणमा समस्या परेको उनको भनाई छ ।
वन, वनस्पति, वन्यजन्तु लगायतको संरक्षण आवश्यक भएको विज्ञहरुले बताएका छन् । वातावरण संरक्षणका लागि अहिले विश्वमा ठुलो बहस चल्ने गरेको छ । जैविक विविधताले धनी मानिएको नेपालमा अहिलेदेखि नै ती सम्पदाको संरक्षण गर्न नसके भोलि ठुलो जोखिम सहनु पर्ने बाध्यता रहन्छ । चितवन निकुञ्ज, यस क्षेत्रका सामुदायिक वन, मध्यवर्ती क्षेत्र, धार्मिक क्षेत्र, पर्यटकीय क्षेत्र लगायतले जैविक विविधता जोगाई राखेका छन् ।
चितवन निकुञ्जमा नभएको अर्ना र बाह्रसिंगे ल्याएर यसमा अझ विविधता थप्ने काम भएको छ । ‘हामी संरक्षणकर्मी जैविक विविधताको विषयमा धेरै चिन्तित छौं’ निकुञ्जका प्रमुख संरक्षण अधिकृत रामचन्द्र कँडेलले भने, ‘देशकै मध्यभागमा रहेको यातायातको पहुँचमा रहेकाले पनि यहाँको विषयमा जानकारी लिन खोज्ने र अवलोकन गर्न खोज्नेको संख्या हरेक वर्ष वृद्धि भएको छ ।’